Ο Χατζιδάκις και η ήττα του δημόσιου λόγου

Ο Χατζιδάκις απεχθανόταν τον δημοφιλή ρόλο του μεμψίμοιρου δημογέροντα, θεματοφύλακα μιας εν κινδύνω ελληνικότητας, και δεν κολάκεψε την εθνική μας αναδελφοσύνη

Του Κωστή Παπαϊωάννου

Πολύτιμος ο δημόσιος λόγος όταν είναι κριτικός και ανατρεπτικός, δεν χαϊδεύει αυτιά, αποδομεί βεβαιότητες και βολή από χρόνια κατακτημένες. Όχι όμως με την ευκολία μιας αντιεξουσιαστικής εξουσιαστικότητας που όλο και συχνότερα κυριαρχεί, ανταγωνιζόμενη σε λαϊκισμό και αυταρχισμό την εξουσιαστική δίδυμη αδελφή της. Αυτός λοιπόν ο πολύτιμος δημόσιος λόγος έχει ηττηθεί κατά κράτος. Εξακολουθεί να αρθρώνεται αλλά έχει ηττηθεί. Είναι κι αυτή μια από τις αιτίες που παραμένει έντονη η απουσία του Μάνου Χατζιδάκι, συμβολικού για πολλούς φορέα ενός τέτοιου λόγου, αν και απείχε πολύ από τον «τυπικό» διανοούμενο. Λείπει η ποιητική αγρυπνία της καθημερινής αμφισβήτησης, στην οποία τόσο ασκήθηκε. Αφορμή για τις σκέψεις αυτές το ντοκιμαντέρ «Είδωλο στον καθρέφτη» που φωτίζει πολλές πλευρές του συνθέτη αλλά υποβαθμίζει τον πολίτη και δημοσιολογούντα Χατζιδάκι.

Με όλες τις αντιφάσεις του, ο Χατζιδάκις παρέμεινε πιστός της σύγκρουσης. Οι επιλογές του στο Τρίτο Πρόγραμμα έκαναν τον γενικό διευθυντή να ωρύεται, υπουργούς να τρέμουν για τη θέση τους, αγανακτισμένους πολίτες να ζητάνε το κεφάλι του. Συγκρούστηκε με την κυρίαρχη συλλογική αντιστασιακή μας αυταρέσκεια.

Όπως έγραψε ο ίδιος, «το ΄74 άρχιζε η εποχή των γηπέδων και των μεγάλων λαϊκών εκτονώσεων. Κράτησα την ψυχραιμία μου και δεν εχόρεψα εθνικούς και αντιστασιακούς χορούς στα γυμναστήρια και στα γεμάτα από νέους γήπεδα». Αντ΄ αυτού δήλωνε, σχεδόν με άγνοια κινδύνου, ότι το ΄66 βρέθηκε στην Αμερική και έμεινε εκεί έξι χρόνια για λόγους καθαρά φορολογικούς. Συγκρούστηκε με τον υφέρποντα φασισμό της «Αυριανής» στα χρόνια της παντοδυναμίας της, τη δεκαετία του ΄80. Ενώ πολλοί σιωπούσαν, εκείνος μίλησε ανοιχτά εναντίον της διείσδυσης του αυριανισμού στην κυβερνητική πρακτική και δέχτηκε τόνους κίτρινης λάσπης. Συγκρούστηκε με την κρατική αυθαιρεσία και στήριξε τις μειοψηφίες της αμφισβήτησης. Έκπληκτοι οι εξεγερμένοι βρήκαν στο πρόσωπο του «δεξιού» Χατζιδάκι έναν συμπαραστάτη που έγραφε το ΄86 για τη «μοβ σκιά Μαΐου που ξάπλωσε στον τόπο». Συγκρούστηκε και με τον ίδιο τον παλαιό εαυτό του αλλά παρέμεινε ο διαρκής προβοκάτορας που υπονόμευε την πατριδοκαπηλία παίζοντας τον ύμνο της Βέρμαχτ την 28η Οκτωβρίου και μιλούσε για τη γραφικότητα μιας Παράδοσης που είναι «ο εγωισμός των απελθόντων και η ενοχή, ο συμβιβασμός των επιζώντων». Απεχθανόταν τον δημοφιλή ρόλο του μεμψίμοιρου δημογέροντα, θεματοφύλακα μιας εν κινδύνω ελληνικότητας, και δεν κολάκεψε την εθνική μας αναδελφοσύνη. Αρνήθηκε πεισματικά να εκπροσωπήσει ποτέ κανέναν άλλον πέρα από τον εαυτό του και δεν μίλησε ποτέ για «τον λαό του», όπως δυστυχώς κορυφαίοι ομότεχνοί του που αποζητούν σε βαθιά γεράματα με τρόπο θλιβερό την παλλαϊκή λατρεία.

Ο πολίτης Χατζιδάκις μιλούσε αδιαφορώντας για τις αντιδράσεις, γνωρίζοντας πως δεν μπορεί να υπάρξει λόγος αμφισβήτησης που υπολογίζει τα νούμερα των δημοσκοπήσεων. Μπορεί γι΄ αυτό να νιώθουν έντονη την απουσία του όσοι ανέπτυξαν μια προσωπική σχέση με το έργο και το πρόσωπό του. Εκείνοι που βιώνουν την έλλειψη της ρωμαλέας χατζιδακικής διαρκούς ευαισθησίας στην καθημερινότητά τους.

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Από την Εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ"

Διαβάστε επίσης την "μοβ σκιά Μαΐου" που δημοσιεύσαμε κατά την διάρκεια των επεισοδίων του Δεκεμβρίου Επίκαιρο κείμενο του αξέχαστου Μάνου Χατζιδάκι

Επίκαιρο κείμενο του αξέχαστου Μάνου Χατζιδάκι

«...Μια μωβ σκιά Μαΐου ξάπλωσε στον τόπο. Όσα συνέβησαν στα Εξάρχεια και στη Νομική Σχολή. Και στην οδό Σκουφά και Σόλωνος, Μαυρομιχάλη και Ιπποκράτους, ενόχλησαν τους Έλληνες πολίτες και αγανάκτησαν τον Τύπο ολόκληρο. Γιατί δεν τους εξολοθρεύουν και δεν τους σπάνε το κεφάλι. Γιατί δεν ρίχνουν δακρυγόνα. Και η Σύγκλητος και οι φοιτητές όλων των παρατάξεων, όλοι αγανακτισμένοι με τα τριάντα - εκατό παιδιά που δεν το βάζουν κάτω, δεν εννοούνε να παραδεχτούν πως η όποια ελευθερία ανήκει μόνο στους αστυνομικούς και τους ηλικιωμένους. Που δεν μπορούν να αντιληφθούν γιατί καταδιώκονται αδιάκοπα, προπηλακίζονται ατελείωτα και συνεχώς υποχρεούνται να δέχονται εξευτελισμούς. Κι ο προπηλακισμός αρχίζει από τον δάσκαλο, τον επιστάτη του σχολείου, από τον οδηγό και τον εισπράκτορα του λεωφορείου, απ' τον καθηγητή και τον δημόσιο λειτουργό ως τον δημόσιο υπάλληλο, από τους αξιωματικούς κι εκπαιδευτές στο κέντρο κατατάξεως ως τον τυχαίο μοτοσικλετιστή της τροχαίας που θα του ζητήσει άδειες, ταυτότητες και πιστοποιητικά. Ως τον γιατρό του νοσοκομείου που θα τον πάνε σηκωτό, ύστερα από τη γροθιά του οργάνου της τάξεως. Και το γνωρίζουμε πολύ καλά.

Εξύβριση αρχής - έτσι ονομάζεται η απαίτηση εξηγήσεων. Χειροδικία κατά της αρχής - έτσι είθισται ν' αποκαλείται η ενστικτώδης κίνηση του αμυνόμενου νέου. Και η ιστορία δεν έχει τέλος. Η ανωνυμία και η εισαγγελική αρχή θα του προσφέρει ή μια τραυματική αγανάκτηση ισόβια ή τον επιζητούμενο από την πολιτεία ευνουχισμό του. Αυτή είναι μια καθημερινή πραγματικότητα και δυστυχώς γνησίως ελληνική τα πρόσφατα και τελευταία σαράντα χρόνια - όσα είχα δηλαδή την ευτυχία να ζήσω σαν επώνυμος πολίτης εις τούτον τον ένδοξον κατά τα άλλα τόπον μας.

Μια μωβ σκιά Μαΐου σκέπασε την Αθήνα. Κι όμως δεν βρέθηκε ένας δημοσιογράφος, μια εφημερίδα ν' αγανακτήσει και να διαμαρτυρηθεί, να καταγγείλει την αλήθεια για αυτό το τρίγωνο του αίσχους. Σκουφά, Μαυρομιχάλη και Ιπποκράτους. Κι άρχισε μια σκόπιμη, ύποπτη κι έντεχνη σύγχυση τριών ασχέτων μεταξύ των περιπτώσεων. Οι νεαροί των Εξαρχείων να παρουσιάζονται ίδιοι με τους αλήτες των γηπέδων, τους επονομαζόμενους χούλιγκανς, και επιπλέον να καλλιεργείται η εντύπωση στην κοινή γνώμη, με στήλες ολόκληρες των θλιβερών εφημερίδων μας, ότι οι νέοι αυτοί, οι αναρχικοί, είναι οι βομβιστές και ίσως οι πιθανοί δράστες των δολοφονιών ή εμπρησμών. Και φυσικά, όταν με το καλό τελειώσει η δίωξη των εκατό, σαράντα ή είκοσι παιδιών και η όλη επιχείρηση στεφθεί μ' «επιτυχία», να πάρει τις διαστάσεις ενός πραγματικού θριάμβου... κατά του εγκλήματος. Την ίδια ώρα που δολοφονούνται εκδότες και οι δολοφόνοι δεν ανευρίσκονται. Δολοφονούνται πολίτες και οι δολοφόνοι δεν αποκαλύπτονται. Πεθαίνουν νέοι από ξυλοδαρμούς και οι δράστες κυκλοφορούν ανενόχλητοι και, τέλος, δεν ...ανακαλύπτονται.

Την ίδια ώρα η πολιτεία αγανακτεί διότι υπάρχουν μερικά ζωντανά της κύτταρα που αντιδρούν άτεχνα, ανοργάνωτα, ίσως μ' αφέλεια, σ' όλην αυτή την οργανωμένη κρατική ασχήμια, αντί να βλογάμε τον Θεό που βρίσκονται ακόμη μερικοί που δεν συνήθισαν στην «παρουσία του τέρατος». (...) Κορίτσια κι αγόρια με γυαλιά, έτσι καθώς κοιτάτε με απορία κι αγανάκτηση για ό,τι συμβαίνει γύρω σας, είμαι μαζί σας. Και σας αγαπώ.»

Άρθρο του Μάνου Χατζιδάκι για τα επεισόδια που έγιναν τον Μάιο του 1985.
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Το Τέταρτο".